ટાઈમ..વક્ત ઓર ઇન્સાન.સમય સે કોન લઢાં મેરે ભાઈ……

પૃથ્વી  પર  ના તમામ જીવ સમય ના ગુલામ છે એ નિર્વિવાદ હકીકત છે.આ વાત સજીવ શ્રુષ્ટિ  ના તમામ જીવો ને લાગુ પડે છે.સ્થળચર-જળચર-નભચર- ઉભયજીવી પ્રાણી-પશુ પંખી સૌ ને એકસમાન લાગુ પડે છે. ગાંધીજીને સમયે જ ‘ મહાત્મા’ બનાવ્યા હતા. એટલી ને સમયે જ ભારત ને સ્વાધીન બનાવવાના નિર્ણયના અધિકારી બનાવેલા અને વિન્સ્ટન ચર્ચિલ જેવા ને સમયે જ ‘સાંસદ’ બનાવી ઈતિહાસ ના મુક સાક્ષી બનાવી દીધેલા એ કોણ ભૂલે?. માણસ ગમે તેટલા ઉધામા કરે ધમપછાડા કરે પરંતુ સમય એની નિયત ચાલ પર એને ચલાવીને જંપે એ હકીકત છે. 

ઇસરાઇલ ના પેલેસ્તીન -ગાઝાપત્તી સાથે ના સંઘર્ષ ની વાતો બહુ જાણીતી નહિ પણ ઓછી વંચાયેલી હોવાથી સમય ના બળવાન હોવાની વાત ને જોડતી બહુ દમદાર કહાની છે.એક ડોક્ટર જે ઇસરાયેલ માં ભણી ને ડોક્ટર બને છે એને સમય ની લપડાક ગઝાપત્તી ફંગોળે છે અને એને જ પેલેસ્તીન ની હોસ્પિટલ માં દુશ્મન ના બાળકો પેદા કરવાની ડ્યુટી મળે છે…સમય ની બલિહારી નહી તો બીજું શું? કલાકો ની રઝળપાટ અને થકાન પછી પેલેસ્તીન જઈ ને સેવા કરનાર ને પત્રકારો પૂછે છે કે તમને દુશ્મના સંતાનો પેદા કરો ત્યારે કોઈ દુર્ભાવ થાય છે?જવાબ મળે છે..ના.મારું કામ તબીબ નું છે કોઈને જિંદગી બક્ષવાનું નહિ કે તોડવાનું? ફરી પાછા ગાંધીજી ની એક વાત પર આવીએ તો હીરાલાલ એમનું ‘નપાવટ ફરઝંદ’ હતું દેશની ૩૦ કરોડ જનતા ને સાથે લઈને ચાલનાર ઘરના પુત્રથી મ્હાત થયેલા હતા.સમય?.. વક્ત ફિલ્મ નું એક દ્રશ્ય આ સમજવા બહુ  માર્મિક હતું કે બલરાજ સાહની સમય ના બળવાન હતા ત્યારે અને એક ઝટકે વાવાઝોડા ની ઝપટે ચઢી ગયેલી પેઢી તહસ નહસ થઇ ગયા પછી એ જ પેઢી ના બોર્ડ પર પગ મૂકી ને ભટકતા ઇન્સાનમાં એમને ફેરવી નાખે છે તે પણ સમય? આવા તો અનેક ઉદાહરણો આપને જોયા સાંભળ્યા છે 

  મને એક વાત વર્ષો પહેલા ની યાદ આવે છે મહેમદાવાદ ગામ માં એક વખત બહુ સક્ષમ અને બીગ બોસ્સ ગણાતા એવા એક કોંગ્રેસી નેતા નામે બી બી પંડ્યા -બંસીલાલ બાપાલાલ પંડ્યા હતા જેઓ ના ઘરે સવારથી સોનાવાલા હાઈસ્કુલ ના ચપરાસી થી લઇ ને કેટલીય સંસ્થાના ચેરમેન,પી આઈ, સ્થાનિક લઘુ નેતાઓ વિ વિ આવતા. ઘર એમનું સદૈવ માણસો થી છલકાતું રહેતું. તેઓ પોતે પણ એ જમાનામાં હોઉંસિંગ બોર્ડ ના ચેરમેન હતા.હું સ્થાનિક ‘સરદાર નગર ડેવલપમેંટ કોર્પોરેશન’ નામે એક સ્કીમ નો કર્મચારી. મારે પણ કામ માટે બી બી પંડ્યા ને ઘરે જવાનું થતું. એમની ફિઆટ માં અમદવાદ લેન્ડ એક્વિઝીશન ની ઓફિસે મી.વાઝા ને મળવા જવાનું બનતું.તેઓ અચ્છા કસરતબાજ[મેં એમને મારી નજર સામે સૂર્ય નમસ્કાર કરતા ૬૦+ઉંમરે જોયેલા છે અને પરસેવે રેબઝેબ થાય ત્યાં સુધી  કસરત કરતા જોયા છે]   અને પુષ્ટ દેહ ના માલિક  પણ સન ૧૯૮૫  પછી ના કોઈ સમયે એમને લકવા નો એટેક આવ્યો અને ખમતીધર બી બી પંડ્યા સુના પડી ગયેલા.  સમાજ ના જે લોકો કુરનીશ  બજાવતા તે અદ્રશ્ય થઇ ગયેલા અને દમદાર ધોતી-ઝભ્ભો -સફેદ ટોપી મોઢામાં પાન [જે ‘ અરવિંદ’ ના ગલ્લે થી જગદીશ નામનો ડ્રાયવર લાવતો ક્યારેક હું પણ એની સાથે જતો] માં સોહી ઉઠતા ‘બી બી’ને એક લગ્ન સમારોહ માં પાયજામાં મેં જોયા ત્યારે હું દ્રવી ઉઠેલો. એ મને તાકી રહેલા અને હું એમને. મારી નજરમાં એમના માટે નો કરુણા ભાવ એ પારખી ગયેલા. એ એવી વ્યક્તિ હતા કે જેમની સિફારસ થી મને સરદાર નગર માં સન ૧૯૮૩ માં  ‘બ્રાહ્મણ નો છોકરો છે'[ પગાર ચોખ્ખો રૂપિયા ૩૦૦.૦૦ નો ડી એ નો સીસીએ નો એચ  આર એ]  ની હેસિયત થી નોકરી મળેલી.વક્ત કિસી ક મોહતાજ નહિ હોતા  એ ઉક્તિ સૌ એ સ્વીકારવી પડે છે. બ્રિટન નો સુરજ ક્યારેય આથમતો ન હતો. આજે આથમે છે અને જે સુરજ બ્રિટન માત્રનો હતો તે આજે દરેક રાષ્ટ્રો નો પોતાનો છે. અમરિકા પણ જેનું ગુલામ હતું તે આજે વિશ્વ નું બળિયું છે. જપાન માટે ભારત માં પ્રચલિત ઉક્તિ હતી કે ‘સાલો જાપાનીસ છે’ એટલે કે નબળો ? તે આજે વિશ્વમાં બળવાન છે. ચીન પણ એવું જ ઉદાહરણ છે. કોરિયા ના બે ફાડચા સમય ની બલિહારી અને એજ ધરતી ના માણસો ના ખૂન ના પ્યાસા બનાવનાર પણ સમય ?!.સદ્દામ ! માર્કોશ? લિયાકત અલી? ઝીનાહ?ઇન્દિરા ગાંધી?લીન્કન???કોણ કોણ ગણવા કોને ભૂલવા?.

 

 

Advertisements

 પ્રાણ… નોટ સોલ….ધેટ ‘શરાબી’ વિકી’ઝ ફાધર…

સમાજ માં લવ અને સેક્સ પછી ની ત્રીજી કોઈ વધારે વંચાતી કે ઉત્સુકતાથી ફમફોસાતી લોકપ્રિય આઈટમ હોય તો તે ફિલ્મી દુનિયા સાથે જોડાયેલી વાતો છે એવું એક અભ્યાસમાં જે તારણ નીકળ્યું છે તે સાવ ખોટ્ટું નથી.

પ્રાણ એક એવા વિશિષ્ઠ કલાકાર હતા જેમના વિષે દિવસો સુધી કોલમો લખાશે અને વંચાશે. આજના ટીનએજર્સ ને કદાચ પ્રાણ વિષે ઝાઝી લાગણી કે સંવેદના ન હોય તે સમજી શકાય એવી વાત છે પણ જેઓ આજે ૫૦ ની આસપાસ ના છે એમની સ્મૃતિ માં પ્રાણ લાંબો સમય સચવાઈ રહેવાના છે એ વાત નક્કી. વાત ૧૯૪૦ થી લઈ ૨૦૦૭ સુધીની રૂપેરી પડદા પર કાવાદાવા વિના ટકી રહેવાની અને  પાત્ર ને  શસક્ત રીતે રજુ કરવાની  સૂઝ  ભૂલાય તેવી નથી.  જવલ્લેજ કોઈ કલાકાર બખૂબી નિભાવી શકે એવા વ્યક્તિત્વના માલિક હતા એ.

સામાન્ય માણસ ને પત્ની સાથે બોલવાનું થાય તો સાંજ સુધી ખોપરી ખસેલી રહે પણ મહાન અદાકારો ની વાત નિરાળી હોય છે તેઓ તેમના જીવન ની અંગત સંવેદનાઓને બાજુ પર રાખી  કેમેરા લાઈટ્સ ઓન થતા બધું ભૂલી જઈ પાત્ર માં એકાકાર થઇ આપણ ને મનોરંજન પીરસતા હોય છે અને આવા સક્ષમ કલાકારની વિદાય  વસમી ન હોય તો જ નવાઈ!

હું જ્યારે દસ વર્ષનો હતો ત્યારની પ્રાણ ની એક જોરદાર અદાકારી ની ફિલ્મ મેં જોયાનું  યાદ છે ” લવ ઇન ટોકિયો”. તે પછી ય ઘણી ફિલ્મો માં પ્રાણ ના અભિનય ના અજવાળા જોયા છે. જેમ ‘શોલે’ અમજદ ખાન વિના અધુરી ગણાય એમ ઝંઝીર  પણ પ્રાણ વિના ની કલ્પી લો! કદાચ ચાલી પણ નાં હોત જો પ્રાણ ન હોત તો !.અમર અકબર એન્થની માં જીવન જેવા જન્મજાત વિલન ની સામે પ્રાણે મુહતોડ જવાબ આપતો અભિનય કર્યો  છે  એ કોણ નાં પાડશે? એના એક દ્રશ્ય માં જીવન પ્રાણ ની  થોડા રૂપિયા ની માગણી નાં જવાબ માં  બુટ પર શરાબ ઢોળી ને એના કોટ ની બાંય વડે લુછાવ્ડાવે છે એ અભિનય પ્રાણ સિવાય કલ્પી જુઓ ! ”ઓહો …ચમક નહિ આઈ” કહી ને વારે વારે બુટ ચમકાવવા ની કસરત કરાવતા વિલન પર દર્શકો ને  ગુસ્સો આવે એવું દયામણું મોઢું કરી પાત્ર માં જાન રેડી દેનાર   પ્રાણ પર પથ્થર પણ આફરીન થઇ જાય તો માણસ ની વાત શું કરવી?

૪૦૦ ફિલ્મો કરનાર અદાકાર ની વાત કરનાર પણ અહી ૪૦૦૦૦ હોવાના. ‘હરિ તારા નામ છે હજાર’ જેવી આ વાત કરવા આપણે ૪૦૦ પાત્રો ની સમીક્ષા ૪૦૦ શબ્દો માં ન જ કરી શકીએ અને દરિયા ને ચમચી માં ભરવાની નાકામ કોશિશ બાલીશ નહિ પાગલપન પણ લેખાય. પ્રાણ બહુ લાંબી આવરદા ના માલિક પણ થયા અને લાંબી કારકિર્દી સાથે વિશાળ ચાહક વર્ગ ના માલિક પણ થયા એ જ એમની જીવનની સફળતા. સફળતા ની સાથે શાન ને ઠેકાણે  રાખી ને જીવવું એટલું જ નહિ મૃત્યુ પર્યંત બધું વ્યવસ્થિત ચાલે અને સન્માન પૂર્વક બીજા જુએ એ રીતે જીવવું એ તો વળી એમની ખૂબી અને  કાબેલિયત ! બાકી અહી સિતારો ચમકતો હોય ત્યારે ગાડીઓ અને સમૃદ્ધી ની રેલમછેલ જોનારા છેલ્લે ગુમનામ અવસ્થામાં સખાવત પર જીવતા અને મૃત્યુ પછી ઉત્તરક્રિયા વિના અટવાતા જોયા ના દાખલા ઓછા નથી.

છેલ્લે પ્રાણ  મારા  એક મનગમતા પાત્ર માં જોયા ની  યાદ અહી ઉતારી અશ્રુસુમન અર્પણ કરીશ.

શરાબી ફિલ્મ માં પ્રાણ કેટલાક  ઉધ્યોગપતિઓ ને આમંત્રે છે. મીટીંગ માં અમિતાભ  શરાબ પી ને આવી પ્રાણ અપમાનિત થાય એવી દશામાં લાવી મુકે છે..અમિતાભ ઉદ્યોગપતિઓ ને ભાગાડી દે છે પછી પ્રાણ અને અમિતાભ કોન્ફરન્સ રૂમ માં જે રીતે સામસામે અભિનય કરે છે એ આજ સુધી  હું ભૂલ્યો નથી. અમિતાભનો હું તે જમાના માં દીવાનો હતો પણ પ્રાણ પર આફરીન થઇ ગયેલો.પ્રાણ ને મહાત કરવા સહેલા નહિ નામુમકીન હતા.

પ્રાણ સાબ કો સત સત સલામ…………………..પ્રભુ એમના આત્મા ને શાંતિ આપે.

વાર્યો ના વળે,હાર્યો વળે…જુબાં પે દર્દ ભરી દાસ્તાં ચાલી આયી .

મદ માં ને તોર માં આવી ગયેલાને જો કોઈ સલાહ  આપે કે સુચન કરે તો તત્કાળ તો પેલા નું આવી બન્યું જ સમજો.આવો અનુભવ દરેક ઠરેલ પ્રકૃતિ ના માણસ ને જયારે પણ કોઈ ઉછાછરા કે માથા ફરેલ વ્યક્તિ ને ટપારવા કે રોકવાનો પ્રસંગ આવ્યો હશે ત્યારે આ અનુભવ થયો જ હશે.

બાબત નાની હોય કે મસ મોટી પણ વ્યક્તિ જો અંદર થી નમ્ર હશે કોઈનું કહેલું માનવા તૈયાર હશે અને એ સંસ્કાર મૂળ માં પડેલા હશે તો જ એ થોભશે સંભાળશે અને અનુસરસે. ભાગવત  ના એક પ્રસંગ ની વાત મને અત્રે યાદ આવી જાય છે કે પરીક્ષિત રાજા જયારે ભ્રમણ કરવા નીકળ્યા હોય છે અને રસ્તામાં એક આશ્રમ પર આવે છે ત્યાં એક ઋષિ ધ્યાનસ્થ અવસ્થામાં હોય છે અને રાજા ને મજાક સુજે છે ત્યાંથી પસાર થઇ રહેલા તક્ષક ને ઉઠાવી ને પેલા ઋષિ ને ગાળામાં નાખે છે.ઋષિ એને શ્રાપ આપે છે કે આજથી સાત દિવસ માં તારું મૃત્યુ થાજો.આવું માણસ ક્યારેક કોઈનું દિલ તોડે કે રડાવે ત્યારે નથી થતું એ બહુ દુખની વાત છે. થોડા દિવસ પહેલા દક્ષિણના કોઈ નગર માંથી એવા ન્યૂસ આવેલા કે એક નપાવટ પુત્ર એ પિતા ના પગને પલંગ સાથે તાળું મારી ને એમને બંદી બનાવી દીધેલા.અલા ભલા માનુસ, જેને તારા પગ માં તાકત બક્ષી જેને તારા થાકેલા પગ ને વિરામ દેવા તને મેળા માં ખભે બેસાડી ને ફેરવ્યો તેની આ દશા?

પાછા  પેલા પરીક્ષિત રાજા ની વાત પર આવીએ તો,પરીક્ષિત ની કહાની ઘેર ઘેર જાણીતી છે એમના માં પડેલા, બોયેલા બીજ જુદા હતા અને આખું ભાગવત એક મોક્ષ ની પ્રેરણા નું આધાર બની ગયું જે જગત માં પ્રચલિત અને સ્વિકૃત બની ગયું. આવું સમાન્ય માણસ સાથે બને એવું કઈક થવું જોઈએ. કૃત્રિમ રક્ત કે બકરા નું રક્ત માણસ ને અનુકુળ આવશે કે નહિ એના પરીક્ષણો થયા અને ચઢાવવા નું શરુ ય થઇ જશે. પછી અમદવાદ ની કોઈ હોસ્પિટલ માંથી કોઈ બહાર આવશે ત્યારે કહેશે કે મને જીવતદાન મળી ગયું.અસારવાના બકરા નું લોહી મેચ થઇ ગયું.કોઈ કહેશે મને મણીનગર ના બકરાનું લોહી લાગી ગયું. પણ ,મૂળ મુદ્દો બાજુ પર રહી જશે.જગતમાં બીજા ને અનુસરવાનો.બીજા ને દુખ ન પહોચાડવાનો.આયુષ્ય ની લંબાઈ કરતા સભ્યતા ની લંબાઈ વધે એવું કઈક થાય તો ઠીક બાકી નક્કામું.

 આજકાલ જે થનગનાટ રાજપાટ ના મુદ્દે ચાલી રહ્યો છે જે મુદ્દે બે બળિયા બાથે વળગ્યા છે અને ‘કોઈ ના મનમાં ભીમ ને કચડી નાખવાની જુગુપ્ષા છે” તો કોઈ  કૃષ્ણ બની ને લોખંડ નો ભીમ બાથે વળગાડવા ચાલાકી પર ઉતર્યું છે.” એમાં પેલી માણસ ના મોક્ષ ની વાત બાજુ પર અને ત્રીજી વાત મોખરાની બની ગયી  છે. સત્તા . ખેર, સમય બધા દુખો નું ઓસડ છે. પછડાટ અને હાર બે જુદા શબ્દો છે પણ બા અને ”બાપા ની બાયડી”કહે તો તેથી વિશેષ અર્થ કોઈ થતો  નથી. છે બંને માતા. એક ઉછ્રંખલ એને બાપાની બાયડી કહે છે બીજો મારી માની સોક્ય? એક કોલમ માં મારા માનીતા કોલમિસ્ટ એ એક રાજકારણી પર કટાક્ષ કર્યો છે.મને એમાં રસ નથી એટલે છણાવટ બાજુ પર. પણ આપણે  તો ”ઇત્તરે જનાહા મિષ્ટાન્ન્મ” કોઈ પછી સાત દિવસ માં પોતાનું કલ્યાણ કરવા ભાગવત સાંભળે કે નહી કોઈ બોધપાઠ લે કે નહિ એ એમનો વિષય.

 

ભારતીય પરમ્પરા..ઉચાટ-ઉતાવળ અધિરાઈ.ચોરી કે માલ કા રખવાલા?

એવું કહેવાય છે કે કેટલાક માણસ જેમ જેમ ઉંમર  માં વર્ષો ગોઠવતા  જાય તેમ તેમ અઠંગ ને નઠોર બનતા  જાય છે અને એ વાત સો ટકા સાચી લાગે છે.ઉક્તિઓ આસમાનમાંથી નથી ટપકતી.જે તે દેશ ના નાગરિક ના વાણી વર્તન અને વ્યવહાર માંથી આપોઆપ બહાર આવે છે. એક જમાનો હતો જયારે ‘ભડલી’ ના અવલોકનો સત્યની સમીપ જ સ્વીકારાયેલા અને આજે ય તે એટલા જ વાસ્તવિક લાગે એવા દમદાર રહ્યા છે એનું કારણ? ફુરસત ના સમય નો સદુપયોગ કહો લોકોપયોગી બનવાની ભાવના કે સમાજને પ્રદાન કરવાની મહેચ્છા!

આજે ૬૬ વર્ષ પછી ભારતીય સમાજ ની ધીધે ધીમે પણ ઘોર ખોડાઈ રહી છે. વિકાસ અને વિનાશ વચ્ચે ની પાતળી ભેદરેખા ભૂસી ગઈ છે.બહુતિક સાધનો ની ભરમાર વચ્ચે માનવ મુલ્યો ના અધઃ પતન ની અમાન્ત્ર્ણ પત્રિકા ઘેર  ઘેર પહોચી  ગઈ છે. આમ આદમી [હું અરવિંદ કેજરીવાલ ના પક્ષ નો સદસ્ય નથી કે તેમની વાત કરવાને પણ છોછ સમજુ છું] વગર તખલ્લુસે કોઈ ‘બીમાર’ કોઈ ‘ નાદાર’  કોઈ ‘બદમાશ’ કોઈ ‘મવાલી’ કોઈ ‘ચોર’ કોઈ ‘ગુંડો’ તો કોઈ ‘નેતા’ ના લટકણીયા નો માલિક થઇ ગયો છે. અહી પ્રત્યેક ભારતીય  બીજા  ને બુદ્ધિહીન અને બેવકૂફ સમજતો થઇ ગયો છે એના નમુના શોધવા જવાની જરૂર નથી. એક વ્યક્તિ વાહન લઈને જતો હોય પાછળ થી કોઈ ઉતાવળિયો એક હોર્ન મારી ને જગ્યા માગે અને આગળવાળા થી એક મિનીટ નો વિલંબ થાય તો પાછળ વાળા ની નારાજગી નહિ એની તિરસ્કૃત નજર નો ભોગ બનવા આગળવાળા એ તૈયાર રહેવાનું!  બાજુમાંથી પસાર થતા એ ભાઈ પાછા એવી રીતે ડોકી ફેરવી ને જોશે કે જાણે ‘સાલા , તારો  બાપ હોર્ન મારે છે તે સંભળાતું નથી. તારા બાપ નો રોડ છે?’ આ સીન તો ઉદાહરણ ના તૌર  પર ફટકાર્યું પણ એના જેવી બીજી અનેક વર્તન ની નાલાયકી વ્યવહાર ની તોછડાઈ અને ઘણું બધું રોજ રોજ સમાજ નું દુષણ બની ગયું છે  અને દિવસે ને દિવસે વધતું જ જાય છે.

હમણા એક કોલમ માં એક સરસ વાક્ય વાંચ્યું કે આપણે ટીમ નહિ ટોળું છીએ.આ વાત વિન્સ્ટન ચર્ચીલે બહુ   તીખી ભાષામાં ક્હેલી અને એમણે તો એલીન પર ખફા થઇ ને ભારત ને ભગવાન ભરોશે છોડી રહ્યા છો એમ પણ કહી નાખેલું  એમાં અતિશયોક્તિ  નહોતી કે પેટ બળેલો વિન્સ્ટન ચર્ચિલ બોલે છે એવું કયાંય નહોતું . એમને પૂરો ભરોષો હતો કે આ પીંઢાંરા અને લુટારાઓ ને શરણે તમે સોપોં છો. એમની વાત આજે યુ એટલી   સાચી સાબિત થઇ રહી  છે.નડીયાદ થી કઠલાલ ની બસ ના સ્ટેન્ડ પર આઠ જ પેસેન્જર ઉભા હોય અને બસ મુકાય પછી નો વરવો સીન  જોજો.કોઈ બારી માંથી ટીંગાઈ ને જગ્યા લેવા ઉધામો કરશે કોઈ બસ રીવર્સ થતી હશે ત્યારે હેન્ડલ પકડી ને બસ પર આધિપત્ય જમાવશે! અરે…ભોલે બલમ. અંદર જઇ ને ‘પહેલા બેસવાની’ પણ અધિરાઈ? અહી ક્યા એવોર્ડ મળવાના છે ?. નબળો ધણી બૈરી પર શૂરો??? બજારમાં [એટલે કે કોમ્પીટીશન માં રહી કોઈ નામ કરવાની વાતમાં ] છેલ્લી પાટલી એ બેસવાની કોઈ જગ્યા ન આપે એવા વ્યક્તિઓ રોડ શો માં અવ્વલ સાબિત થવા નર્યા નખરા ઠોકે જાય તેમાં શોભા ખરી?હમણાં હું ગાંધીનગર ના રેલ્વે સ્ટેશન પર ટીકીટ લેવા ઉભો હતો પાછળ થી બીજા ચાર પાચ પેસેન્જર આવ્યા જે લાઈન માં ઊભવાને બદલે ટોડે વળી ને જેમ તેમ ઉભા રહી ગયા. મેં ટીકીટ માગી ,એક વડોદરા, હજી તો ટીકીટ બાબુ એ મને પચાસ રૂપિયા આપવાના બાકી હતા ત્યાં પાછળ વાળા એ મારો હાથ બારી ના ગ્લાસ માં જ હતો ને હાથ નાખી ને એની ટીકીટ માગી. હવે આને શું કહેવું ?ડીસંસી કે પબ્લિક એટીટ્યુડ કે શિસ્ત જેવું કાઈ હોવું તો જોઈએ ? એક સુંદર વાક્ય છે કે  તમને પસંદ ન હોય તેવું વર્તન તમે બીજા સાથે ન કરશો. વિચારવા જેવી બાબત છે. વાક્ય નાનું પણ દમદાર જ નહિ વજનદાર છે. બધી તકલીફો નો એક જ ઉપાય છે કે બહાર જઇ એ ત્યારે ઠાવકા બનીએ. આપણા  ઘરમાં આપણે નગ્ન થઈએ છીએ? તો જાહેર માં કેમ? છેલ્લી એકવાત કહી  ભારતીય સમાજ ને અને ‘કેટલાક અ- લાયક [કૌશ માં ય કૌશ ?] નલાયક લખનાર હું કોણ?  નાગરિકતા નાં માલિકો ને સુધારવાના  ઉચાટ ને’ ય વિરામ દઈશ. એક વાર એક વિદેશી મહિલા ને નગ્ન સ્નાન કરતી જોઈ એક સાધુ લોલુપ થઇ ઝાડ ની પાછળ સંતાઈ ને એક સાથે  એલ ટી સી ના બે બ્લોક વાપરી રહેલો જોઈ લટાર માં નીકળેલા તેના ગુરુ  બગડ્યા અને ધમકાવ્યો કહ્યું કે એ નારી ને હવે હું તારી સમક્ષ નગ્ન અવસ્થા માં કલાકો બેસાડી રાખીશ અને હું પણ જોઉં છું કે તું કેટલી વાર એની સુંદરતા થી મોહિત રહ્યા કરીશ? ધડો લેવાની વાત એટલી જ કે એની નજર માંથી  ગુરુ નલાયકી ખસેડવા માંગતા હતા. એને સત્ય નું દર્શન કરાવવા માંગતા હતા અને એક શીખ દેવા માંગતા હતા ‘ જાહેર વર્તન અને અને અંદરની નાલાયકી ને વશમાં રાખવાની કળા! ‘

સત્ય વચન:છાણ ના દેવ ને કપાસ ની આંખો શોભે.

 

જિંદગી …… ઉધાર કા સિંદૂર ?.

ગર્ભાધાન ના પ્રથમ ચરણ થી લઇ ને પંચ મહાભૂત માં વિલીન થનાર એક ઘટના ની વાત એટલે જિંદગી.પ્રથમ ધબકારાથી લઈને  છેલ્લા ધબકારા સુધી ધબકતી રહેતી ઘટના ની વાત એટલે જિંદગી. જિંદગી એટલે કોઈને મન મહામુલી મૂડી , કોઈને મન લખ ચોર્યાસી ના એક કર્મ ની ઘટના તો કોઈ ના માટે કૈક બીજું. ઉપનિષદ નું મૂલ્યાંકન અધ્યત્મિક તો વિજ્ઞાન માટે એ ફીઝીક્સ -કેમેસ્ટ્રી -કોઈ પણ તત્વ ના લોઅર -અપર લેવલ વચ્ચે ની ઘટના.ત્રીજા પ્રકાર [જેને વિજ્ઞાન સાથે કે અધ્યાત્મ સાથે સ્નાન સુતક નો સંબંધ  નથી તેવા] ‘તૃતીયમ  લોક’ ના હયાત વ્યક્તિઓ માટે…ખાયા પિયા કુછ નહિ ગિલાસ તોડા બારા આંના.જે હોય તે પણ એક અજીબ ભેટ તો ખરી જ.એને કોઈ ઉત્તમોત્તમ કાળજી થી સાચવી ને જીવે તો કોઈ તુલસી ભરોશે રામ કે નિર્ભય હો કે સોય ઉક્તિ ને યાદ રાખી ને જીવે.ઘણા ને બખ્ખા તો ઘણા ને ફાંફા! કોઈ કમ વોટ મેં થી જીવી લે તો કોઈ પારેવાંની  જેમ પળેપળ ઘભરતા રહી ને. બસ ફર્ક માત્ર એટલો જ છે કે જે મળ્યું છે તેને વાસ્તવિકતાથી તોલવાને બદલે અવાસ્તવિક પાયા પર જવા લાગે ત્યાં ખતરો.

એક વિદ્વાને બહુ સરસ વાત કરી છે કે ‘ આ જિંદગી તમારી છે ખરી?’ લગભગ બધાનો જવાબ ‘હા’ જ હોઈ શકે પણ હટકે જવાબ  એ છે કે ‘નાં’ એમણે સરસ વાત કહી કે ‘મેં ઇસે ઉધાર કી ચીજ  કહૂંગા’. આગળ એમણે એમના તર્ક ને એમની પરિભાષા માં ,એમના વિઝન મુજબ વ્યાખ્યા કરી કે તુમ્હારે પૈદા હોને કી ખબર ભી તુમ્હે કિસી ને દી હે. તુમ્હે તો યે ન પતા થા કી મૈ પૈદા હો ચુકા હું. કીસીને તુમ્હે નામ દિયા. કિસી ને સોચ દી કિસી ને જો ભી ઉસકે પાસ થા દિયા ઓર તુમને લિયા બીના  જાંચે,બીના પરખે !. આબ આપ કહીએ ક્યા આપકી જિંદગી આપકી યા સબ ઉધાર માલ ભરી હુઈ દુકાન?અબ જબ આપ ને ખરા ખોટા માલ ભર હી દિયા હે તો ઉસે કેસે આપ હી ફેક દે?

વાત ખરી ખોટી કે મુદ્દાની ? એ તો જુદો વિષય છે પણ માણસ માત્ર પોતાની પાસે છે તે જ શ્રેષ્ઠ સમજે છે એ પણ બહુધા ટકરાવ નું કારણ બન્યું છે. હમણા એક મિત્ર એ એમની વોલ પર એક વાક્ય મુકેલું  ‘આપણે સાંભળીએ  છીએ થોડું  વિચારીએ છીએ એનાથી ય ઓછું અને  બોલીએ છીએ સૌથી વધુ’. મને એમની વાત ગમેલી. આ વાત કાઈ પહેલી વખત સાંભળવા મળી એવું નથી. પેલા વિદ્વાન ની ફરી વાત કે અવતરણો ને ટાંકવાના  હોય તો હું કહીશ કે   એમની વાત ખરી જ છે. મેં એ વાત અહી પાછલી કોઈ પોસ્ટ માં કરી છે કે ”હમ કુછ સુનતે હી નહિ. સુનને કે પહલે હમ યહ તય કર રખતે હે કી હમ ક્યા સુનેંગે! કિતના ભીતર જાને દેંગે! જો હમારી સોચ ઓર મેલ જોલ સે સાથ જચતી હે ઉસે હી હમ ભીતર જાને દેતે હે.બાકી કી તો હમ સુનતે ભી નહિ. હમે જબ કુછ કહા જતા હે ઉસ પર  સોચતે  સોચતે ઓર કિતની  બાતે જો નિકલ જાતી હે યહ નહિ સોચતે. મેં કહતા  હું પહેલે ઠીક સે સુન તો લે? સ્વીકાર અસ્વીકાર કી  તો બાદ મેં સોચી જાયેગી મગર કુછ નયા સુન તો લે ?.

ખેર, જગત માં જે કાઈ ઉથલ પાથલ -દંગાફસાદ- રમખાણો-યુધ્ધો-અસામાજિક પ્રવૃત્તિઓ અને બીજું ઘણું બધું થાય છે તેની જન્મ દ્દાતા આ જ છે. આ જ એટલે આપણી કાઈ જ ‘નહિ સાંભળવાની કુટેવ-આદત-ઉદ્ધતાઈ’. ઇઝરાયલ -પેલેસ્તીન, ભારત -પાક. રશિયા -અમરિકા કાળા  વિરુદ્ધ ગોરા . બસ આજ ઉદ્ધતાઈ  ની પેદાસ. સદી ના મહાનાયક અભિનેતાની વાત અને એમની સાંભળવાની ધીરજે તેમને મહા નાયક બનાવી દીધા ની વાત તો સૌ જાણે છે. માણસ ખરી ખોટી મહાનતા નાં એવોર્ડ્સ ને ખોપરી બહાર રાખી જગત ને જીવે જુએ સાંભળે તો અહી જ સ્વર્ગ રચાય.

ઝીયા જાયે તો ફિર જીયા નહિ જાય…કે જાન ચલી જાયે ઝીયા નહિ જાય

કાસ આ શબ્દો જીવતી ઝીયા ના કાને સુરજ  બોલ્યો   હોત અને  એક હોનહાર કલાકારા  પંખા ના હુક પર લટકતી બચી ગઈ હોત.

થોડા વર્ષ પૂર્વે એક મુવી રાજેશખન્ના-શબાના આઝમી નું આવેલું. નામ એનું અવતાર.બસ એની યાદ આજે આવી ગઈ ઝીયાખાન ની ચિઠ્ઠી વાંચી ને. એ મુવી માં અવતાર કિશન  ના પુત્રો એની લાગણીઓને જબરજસ્ત ઠેશ પહોચાડે છે.ઘર વિહોણો કરી નાખે છે.યહાં તક કી અવતાર કો એક ઝોપડી મેં મુકામ લેના પડતા હે ઓર વહા સે ઉનકો યે બાત પતા ચલ જાતી હે ”જિંદગી ભી એક નશા હે દોસ્ત ”[ગ્રેટ ડાયલોગ:ગાઈડ]બસ..જિંદગી નું રુખ બદલાઈ જાય છે.આગળ ઉપર  એક ક્લાઈમેક્ષ ઉભું થાય છે. છોકરા ને મદદ કરવા પત્ની દબાણ  લાવે છે. અવતાર માનતો નથી. એક વાક્ય એની  પત્ની નું  એનું હ્રદય ચીરફાડ કરી નાખે છે….”યુ આર હાર્ટલેસ ”બસ..અવતાર ઘર છોડી ને ઓફીસ ની પનાહ લે છે.,ત્રણ દિવસ ઘરે નહિ આવ્યા  પછી તબિયત લથડે છે અવતાર ને સલાહ મળે છે ”ઘેર જાવ, પેક અપ નજીક છે” ત્યારે એ એક ડાયલોગ બોલે છે.મેં મરને સે પહેલે મરના નહિ ચાહતા. બસ..આટલું ઝીયા બોલી હોત તો સારું. આદિત્ય ને છોડી ને જીવી લેવાની હિમ્મત કેળવવા ની એને જરૂર હતી. જીયા ને અવતાર જેટલું લાગી આવવા જેવું નહતું. ઝીયા એક નિખાલસ ,પ્રામાણિક અને વફાદાર પ્રેમી નીવડી. મરતી વ્યક્તિ કદી જૂઠ ન બોલે એ સત્ય છે.કેમકે એને જ્યારે આ જગત ફાની લાગે ત્યારે એ તમામ બાબતો અંદર ના અવાજ પ્રમાણે જ બોલે ને લખે. ડાઈંગ ડેકલેરેશન ની એટલે જ તો અગત્યતા છે ન્યાય પ્રણાલિકા માં.

ઝીયા એ જે છ પાના ની મરણોત્તર ચિઠ્ઠી લખી છે તેને ”દિલ્હી ની દામિની” ના કેસ ની જેમ દેશ વ્યાપી સમર્થન મળે ને સ્ત્રી લોલુપ, બળાત્કારી પ્રેમીઓ, સ્ત્રી અને ખાસ કરીને એક નેકદિલ વ્યક્તિ તરીકે તેનું   સતત શોષણ-મારપીટ-અત્યાચાર અને ઔચિત્ય ભંગ કરનાર ને આકરી સજા મળે તો એના રૂહ ને શુકુન ચેન અતા થશે એવું હું માનું છું.

ઝીયા એ ખરેખર નાની જિંદગી માં બહુ મોટી વાત સમાજ માં સ્ત્રીઓ અને ખાસ કરી ને એવી યુવતીઓને પોતાનો ભોગ આપી ને શાન માં સમજાવી છે કે ”કોઈ લંપટ પુરુષ,કોઈ દિલફેક, સ્ત્રી ખોર, નફફટ અને નાલાયક પુરુષ ને મિત્ર-પ્રેમી નાં બનાવશો નહિ તો મારી જેમ લટકવાનો જ વારો આવશે”

ખેર, જીયા ના પરિવારને અને ખાસ કરી ને એની ભગીની કરિશ્મા અને કવિતા ને તેની ખુબ ખોટ પડશે. આમપણ બહેનો ના  રીસ્તા  લાગણીશીલ સંબંધો થી વણાયેલા હોય છે અને તેની માતા ના હ્રદય માં પણ ખાસ સ્થાન છોકરી નું હોય છે .માતા નું હ્રદય પુત્ર માટે કેટલું પક્ષપાતી હોય છે તે  ઝરીના એ ‘નફફટ નિવેદન’ આપી ને કરોડો સમક્ષ ‘ગાંધારી માતા’ બની ને ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું છે.

સત્ય અહી કડવું થઇ જાય ને થુંકી નાખવું પડે તે હદે વગોવાયેલું છે તે સર્વ વિદિત છે. ન્યાય ૨૦૨૩-૨૦૩૩ માં આવે ત્યારે જોઈશું.તબતક કે લિયે…ઝીયા કી આમ્માજાન ઓર પરીવારકી ખેરિયત કી સબ દુઆ કરે.. અલ્લાહ્તાલા ઉનકો યે સદમા સેહને કી તાકત દે મર્હુમ કી રૂહ કો ઝન્નત અદા કરે.  ખુદા કે વાસ્તે યે કભી કિસી કે સાથ ન હો એસી ગુજારીસ કરતે હુએ અપની કલામ કો રોકતા હું.

પી એમ સી…. પિયા મિલન ચોક.

પ્રિયા વર્ષો પછી ચાંદની ચોકની પેલી જાણીતી લસ્સીની દુકાને  આવી ત્યારે  એના પગ થંભી ગયા. એની સ્મૃતિ માં જોરદાર ઝટકા સાથે એ વાત યાદ આવી ગઈ જે ૨૫ વર્ષ પહેલા ની હતી. પ્રિયા ખામોશ અને ઉદાસ બની ગઈ. એની નજર સમક્ષ ૨૫ વર્ષ પહેલા ની રીલ રીવાઈન્ડ થઇ દોડવા લાગી.

  પ્રિયા અને પીયુષ. એક  જ કોલેજ માં ભણતા હતા. પીયુષ પ્રિયા ને પસંદ હતો પ્રિયા પીયુષ ને. કુદરત ને બન્ને ની જોડી પસંદ હતી.પીયુષ સ્વપ્નીલ, પ્રિયા વાસ્તવવાદી.પીયુષ ને મિઠાઈ પસંદ તો પ્રિયાને ખટાઈ. બંને વચ્ચે ઉંમર માં ય ઝાઝો તફાવત નહિ. માત્ર ૮ મહિના! પ્રિયા રૂપકડી તો પીયુષ પણ હેન્ડસમ !. પ્રિયા ને હજી યાદ છે કે કોલેજ ના પ્રથમ દિવસે પીયુષ એના વર્ગ માં દાખલ થયો ને પ્રિયા પગ થોડો આગળ લંબાવી ને બેઠેલી બેંચ પર અને પીયુષ ઠોકર ખાઈ ગયો. વર્ગ માં એક હાસ્ય નું  મોજું  ફેલાઈ ગયેલું. પીયુષ કઈ બોલ્યો નહતો અને પ્રિયા થી નજર મેળવીને પાછળ ની બેંચ પર ચાલતો થયો હતો.
વર્ગ પૂરો થયો પછી પ્રિયા સામે થી પીયુષ પાસે ગઈ.બોલી:સોરી. યુ પુટ ઇન શેઇમ ફૂલ સિચ્યુએશન ડ્યુ ટુ મી.. પીયુષ બોલ્યો: નો પ્રોબ્લેમ…ઇટ વોઝ નોટ યોર ઇનટેનશન આઈ નો.  બસ આ જ એની નમ્રતા પ્રિયા ને જચી ગઈ.બસ પ્રિયા ના દિલ માં પીયુષ વસી ગયો. પછી પ્રિયા એ પણ કોઈ ગુલ્લી ના મારી ના પીયુશે. આવતા જતા આખો થી હાય હેલ્લો પછી નોટ બુક ની આપલે બસ …બંને એકબીજાની સમીપ જવા લાગેલા. એની બીજી હરકત તો પ્રિયા યાદ કરી ને મનમાં હસી પણ પડી.કેવો નાદાન પ્રેમી! પ્રિયા ને મળવા પહેલી વાર બોલાવવા  યાદ આવ્યો એનો નુસખો. એવી  તરકીબ તો કોઈ એનાથી શીખે. એ દિવસે એ બિલકુલ પાછળ ની બેંચ પર બેઠેલો. સાયકોલોજી ના સેક્સ એન્ડ મેરેજ નો જ વિષય?પ્રોફેસર કાઈ બોલતા હતા ને પીયુષ એ એની પેન બેંચ પરથી ગબડાવી .પેન ઠીક પ્રિયા ના પગ પાસે અટકી. પ્રિયા નિર્દોષ ભાવે નીચે લેવા વળી  પીયુષ પણ નીચે ઝૂક્યો પણ આજે એનું ઝૂકવું ઈરાદાપૂર્વક હતું.બન્ને ની આખો મળી. એણે પ્રિયા નો હાથ એના હાથમાં દબાવી દીધો અને એક ચિઠ્ઠી પકડાવી દીધી .પ્રિયા ની કાનની બુટ લાલ થઇ ગઈ.એનું દિલ થડકારો ચુકી ગયું.શું કરવું કે શું નહિ એ વિચાર કરવા જેટલો સમય પણ ક્યા હતો? અને …બસ એણે એ ચિઠ્ઠી મુઠ્ઠીમાં સંતાડી લીધી.રીસેસ માં કલોક રૂમ માં જઈ ને થડકતા હ્રદયે ચિઠ્ઠીની ગડીઓ  ખોલવા લાગી.ખોલતા ખોલતા એના મગજ માં હજારો વિચારો આવી ગયા . છેલ્લી ગડી ખોલીને જોયું તો  ચિઠ્ઠીમાં પીયુશે ફક્ત એટલું જ લખેલું ” પ્રિયા, આજે કોલેજ થી છૂટી ને પી એમ સી પર હું તારી  રાહ જોઇશ. ઠીક દોઢ વાગે.પીયુષ”. પિયા મિલન ચોક કોલેજીયનો માં લોકપ્રિય હતો જ્યાં ગર્લફ્રેન્ડ -બોયફ્રેન્ડસ એકબીજા ને મળતા.

પ્રિયા ઝડપ થી બધું આટોપીને ફરી ક્લાસ રૂમ માં આવી ગઈ.છેલ્લા બે પીરીયડ માં એક ઈન્ડસ્ટરીયલ સાયકોલોજી   હતું જે આમ પણ માથા ની દવા! અને બીજો છેલ્લો પીરીયડ ચાઈલ્ડ સાયકોલોજી નો. પ્રિયા ને હસવું આવી ગયું. મારે ચાઈલ્ડ નથી ને એનું ભણવાનું?છતાં ક્લાસ માં બેસી રહી. વારે વારે એની નજર પીયુષ ને શોધી રહી હતી. બસ મનમાં મંથન ચાલતું હતું પ્રિયાના. જવું કે નહિ?છેલ્લે એને પણ તો પીયુષ પસંદ જ હતો ને ? 

કોલેજ થી  છૂટી ને પ્રિયા દરવાજે આવી ત્યાં એની સખી મોના એ એને રોકી ને કહ્યું, પ્રિયા આજે મારી સાથે આવીશ? મારે પર્સનલ ખરીદી કરવા જવું છે તું સાથે હોય તો સારું. પ્રિયા શુન મારી ગઈ . એક પ્રચંડ આવેગો નું તોફાન પળ માં શમી ગયું.એક તરફ સખી હતી બીજી તરફ પીયુષ. બે મિનીટ સુધી તેને  વિચારો માં ગરકાવ થઇ ગયેલી જોઈ મોના એ કહ્યું અલી , આટલી બધી કેમ ખોવાઈ ગઈ છે. કુછ હે ક્યા? ડેટ પર જવાનું છે? કોઈએ તને મળવા બોલાવી છે  ..? આગળ નું પ્રિયા ના કાને કાઈ ના પડ્યું. બસ. મોના ને ચાલતી જોઈ રહી . 

એ દિવસે પ્રિયા કોલેજ થી થોડે આગળ લસ્સીની જાણીતી દુકાને પીયુષ ને મળવા પહોચેલી.પ્રિયાને એની પ્રથમ મુલાકાત યાદ આવી ગઈ પ્રિયા એ અડધી લસ્સી પી ને મુકેલો ગ્લાસ પીયુષ  ઉઠાવી એની જ સ્ટ્રો વડે પીવા લાગેલો..લજ્જા ની મારી પ્રિયા એ આખો થી કહેલું ”આ શું કરે છે પીયુષ?” અને પીયુશે એનો હાથ પ્રિયા ના હાથ પર મૂકી કહેલું ”સુના હે કિસીકા જુઠા પીને સે પ્યાર બઢ જાતા હે …આઈ લવ યુ  પ્રિયા. પ્રિયા ને એનો સ્પર્શ ગમ્યો હતો. કાઈ નહોતી બોલી પણ પીયુષ બધું સમજી ગયેલો. એક બે ત્રણ ચાર મુલાકાત પ્રેમ માં ક્યારે પલટાઈ  ગઈ બંને માંથી કોઈ ને ખબર ન પડી.. પ્રેમપત્રો તો પ્રિયા એ પણ લખેલા..એણે પણ એક પત્ર માં પીયુષ ને લખેલું યાદ આવી ગયું ”તારા નામ સાથે મને તારું બધું જ ગમે છે” બસ..સોમ થી શનિ,જુન થી મે..    ક્યારે સેમેસ્ટર પૂરું થયું બંને માંથી કોઈ ને ખબર પણ નાં પડી. વર્ષની ત્રણે  મોસમ બંને એ હાથમાં હાથ મિલાવી ગુજારેલી. શરૂઆતમાં પ્રિયા પીયુષ ને તોલી તોલીને વાયદો કરતી કે સાથે બહાર જતી પણ પછી જેમ જેમ પીયુષ ના સ્વભાવ અને સંસ્કારો થી મોહિત થતી ગઈ તેમ તેમ એ એની ખુબ નજીક સરકી રહી હતી.હવે તો ઘરે પણ વિચારો માં પીયુષ છવાયેલો  રહેતો.

પીયુષ પછી એમ બી એ કરીને યુ એસ ગયો. જતા એરપોર્ટ પર પ્રિયાને બધાની વચ્ચે ચૂમીને બોલેલો . ત્યાં થોડો સેટ થઈને એક વર્ષ માં પાછો આવીશ ત્યારે આપણે રજીસ્ટર મેરેજ કરી લઈશું તને જલ્દી મારી સાથે લઇ જઈશ.

એ દિવસ ક્યારેય ન આવ્યો.ના પીયુષ યુ એસ થી આવ્યો ન લઇ ગયો. પછી ખબર પણ પડી કે તેને કોઈ ગોરી ગમી ગઈ હતી તેની સાથે પરણી પણ    ગયો ને હવે તો છેલ્લા ૨૦ વર્ષથી ઇન્ડિયા પણ નથી આવ્યો .

મેડમ, લસ્સી લાવું ક્યા? છોકરા ના અવાજે એ ચોંકી.

નહિ.યુહી ..આયી થી દેખને. દુકાન વૈસી હી હે ય બદલી હુઈ?

બસ, પ્રિયા એક છાનો નિસાશો નાખી સડસડાટ નીકળી ગઈ.

પ્રિયા આજે ય હજી તેની રાહ માં બેકરાર છે. એને હજી ય ઇન્તઝાર છે.